Ôï Üñèñï ôïõ ê. Ìé÷Üëç Áñéóôåßäïõ http://www.freeinquiry.gr/pro.php?id=912Ç ÁÓÕÌÂÁÔÏÔÇÔÁ
ÔÇÓ ÈÑÇÓÊÅÉÁÓ ÌÅ ÅÐÉÓÔÇÌÇ,
ÖÉËÏÓÏÖÉÁ ÊÁÉ ËÏÃÉÊÇ
Ðþò ÅðéóôÞìç, Öéëïóïößá êáé ËïãéêÞ
áðïìõèïðïéïýí êáé îåèåìåëéþíïõí ôç Èñçóêåßá
Áñêåôïß ìåãÜëïé åðéóôÞìïíåò êáé öéëüóïöïé Ý÷ïõí åêöñÜóåé êáôÜ êáéñïýò ôéò áðüøåéò ôïõò ðåñß óõìâáôüôçôáò Þ ìç ôçò ÅðéóôÞìçò ìå ôç Èñçóêåßá. Ãéá ðáñÜäåéãìá, ï ¢ëìðåñô ÁúíóôÜéí åßðå óå Ýíá óõíÝäñéï ôï 1941, üôé «ÅðéóôÞìç ÷ùñßò Èñçóêåßá åßíáé áíÜðçñç, Èñçóêåßá ÷ùñßò ÅðéóôÞìç åßíáé ôõöëÞ.»(1) ¸íáò öéëüóïöïò, ï ÖñÜíóéò Ìðåúêïí, åß÷å ðåé ôïí 17ï áéþíá ôï Ýîçò åêðëçêôéêü: «(Ç) åéò âÜèïò Öéëïóïößá öÝñíåé ôï íïõ ôùí áíèñþðùí óôç Èñçóêåßá».
Ôï èÝìá ìáò óôï ðáñüí Üñèñï äåí åßíáé ç åîáêñßâùóç ôùí èñçóêåõôéêþí áíôéëÞøåùí ôïõ ÁúíóôÜéí Þ ôïõ ÌðÝéêïí, áëëÜ ç áíÜëõóç ôùí ðáñáðÜíù, Þ ðáñüìïéùí, éó÷õñéóìþí áðü ïðïéïíäÞðïôå êáé áí ðñïâÜëëïíôáé. Èá åîåôÜóïõìå ôï èÝìá åðéóôçìïëïãéêÜ áíôéðáñáâÜëëïíôáò ôïõò ðáñáðÜíù éó÷õñéóìïýò ìå äõü óõãêåêñéìÝíá ðáñáäåßãìáôá áðü ôï ×ñéóôéáíéóìü êáé ôïí Éóëáìéóìü óå óõíÜñôçóç ìå ôï åðéóôçìïíéêü êáé ïñèïëïãéêü ôïõò ðåñéå÷üìåíï. Èá êñáôÞóïõìå ôçí áíÜëõóç ðåñéóóüôåñï åðß ôïõ óõãêåêñéìÝíïõ êáé ü÷é ôïõ ãåíéêïý ãéá ëüãïõò Ýêôáóçò ôïõ Üñèñïõ, áëëÜ êé åðåéäÞ ðéï ãåíéêÝò åêôåíåßò áíáëýóåéò Ý÷ïõí ãßíåé Üëëïý(2).
Ç Üîéá ôùí ðáñáêÜôù ðáñáäåéãìÜôùí Ýãêåéôáé óôï ãåãïíüò, üôé óôï ðñþôï ïé äõü èñçóêåßåò êÜíïõí «åðéóôçìïíéêïýò» éó÷õñéóìïýò áíôßèåôïõò ìå Ýãêõñá áðïôåëÝóìáôá ôçò ÅðéóôÞìçò, êáé óôï äåýôåñï êÜíïõí ëïãéêÜ áíôéöáôéêïýò éó÷õñéóìïýò, éó÷õñéóìïýò äçëáäÞ áíôßèåôïõò óôçí ëïãéêÞ êáé ôïí ïñèïëïãéóìü.
ÁíôéåðéóôçìïíéêÝò áõèáéñåóßåò ôçò Èñçóêåßáò
Åßíáé ëïéðüí ç ÅðéóôÞìç êáé ç Èñçóêåßá äõü áëëçëïåîáñôþìåíá êáé áëëçëïóõìðëçñïýìåíá ðåäßá ãíþóçò, üðùò êÜðïéïé õðïóôçñßæïõí Þ åßíáé äýï ðåäßá ãíþóçò åíôåëþò äéáöïñåôéêÜ; ÖõóéêÜ, ðïëëïß èá ìðïñïýóáí Üíåôá íá áìöéóâçôÞóïõí Üí êáô’ áñ÷Þí ç Èñçóêåßá áðïôåëåß, åìðåñéÝ÷åé, Þ ðáñÜãåé ãíþóç êáé Üëëïé èá ìðïñïýóáí ðÜëé íá õðïóôçñßîïõí, üôé áêüìç êáé Üí õðïèÝóïõìå, üôé ç Èñçóêåßá åìðåñéÝ÷åé ãíþóç, ôüôå áõôÞ åßíáé óå ðïëëÜ óçìåßá áíôßèåôç ìå ôçí ÅðéóôÞìç êáé óõíåðþò ôá äõü ðåäßá ãíþóçò äåí åßíáé áëëçëïóõìðëçñïýìåíá, áëëÜ áëëçëïáíáéñïýìåíá. Åðßóçò ç ÅðéóôÞìç Ý÷åé ðñïùèçèåß ðïëý ðåñéóóüôåñï áðü öéëåëåýèåñá / êïóìéêÜ ìõáëÜ, ðáñÜ óõíôçñçôéêÜ / èñçóêåõôéêÜ êáé ç Èñçóêåßá õðïöÝñåé óçìáíôéêÜ êôõðÞìáôá êÜèå öïñÜ, ðïõ ç ÅðéóôÞìç áíáêáëýðôåé êÜôé íÝï, üðïôå ïýôå êáé áëëçëïåîáñôïõìåíá åßíáé ôá äõü ðåäßá. ¸êôïò êáé áí êÜðïéïò áíôéëáìâÜíåôáé ùò «áñíçôéêÞ» ôçí ïðïßá áëëçëïåîÜñôçóç.
ÐáñÜäåéãìá 1ï
ÄéáâÜæïõìå óôçí Áãiá ÃñáöÞ êáé óôï ÊïñÜíé áíôßóôïé÷á ôá Ýîçò:
á. «Êáé ôïí ëáãþïí äéüôé áíáìáóóÜ ìåí (ôçí ôñïöÞ) ðëçí äÝí åßíáé äß÷çëïò (óôá ðüäéá) åßíáé áêÜèáñôïò åéò åóÜò.» («Ëåõéôéêüí», 11:6).
â. «ÄçìéïõñãÞèçêå (ï Üíèñùðïò) áðü íåñü ÷õíüìåíï Ýìðñïóèåí, ðïõ ðñïÝñ÷åôáé áðü ìåôáîý ôçò ñá÷ïêïêáëéÜò êáé ôùí ðëåõñþí.» (ÊïñÜíé, Óïýñá 86:6-7(3)).
ÖõóéêÜ êáé ïé äõü éó÷õñéóìïß ðáñáðÜíù èåùñïýíôáé áëçèåßò áðü ôéò áíôßóôïé÷åò èñçóêåßåò âÜóåé ôïõ üôé ôá âéâëßá, áðü ôá ïðïßá ðñïÝñ÷ïíôáé ïé éó÷õñéóìïß èåùñïýíôáé ùò ï («áëçèÞò») «Ëüãïò ôïõ Èåïý». Ðñïöáíþò üìùò, êáé ïé äõü éó÷õñéóìïß åßíáé áíáëçèåßò, áöïý áíôéöÜóêïõí áëçèÞ åðéóôçìïíéêÜ ãåãïíüôá áðü ôç Æùïëïãßá êáé ôçí Åìâõïëïãßá áíôßóôïé÷á.
Ï ëáãüò óáöÝóôáôá äåí åßíáé ìõñçêáóôéêü, üðùò õðïóôçñßæåôáé óôçí Áãßá ÃñáöÞ, ïýôå ôï áíäñéêü óðÝñìá ðñïÝñ÷åôáé áðü êÜðïõ ìåôáîý ôçò ñá÷ïêïêáëéÜò êáé ôùí ðëåõñþí (íåöñÜ;), üðùò õðïóôçñßæåôáé óôï ÊïñÜíé, áëëÜ áðü ôïõò üñ÷åéò.(4) Åðßóçò, öéëïóïöéêÜ ìéëþíôáò êáé âÜóåé ôùí áíùôåñù öáßíåôáé, üôé ïé ðáñáðÜíù èñçóêåßåò äåí óõìâáäßæïõí ïýôå åðßóçò ìå åðéóôçìïëïãéêÝò èåùñßåò üðùò ï Åìðåéñéóìüò êáé ç Èåùñßá ôçò Áíôéóôïé÷ßáò. Ç ðñþôç õðïóôçñßæåé, üôé ç ãíþóç áðïêôÜôáé áðü ôéò áéóèÞóåéò, åíþ ç äåýôåñç ëÝåé, üôé ãíþóç åßíáé ü,ôé áíôéóôïé÷åß ìå ôá ãåãïíüôá.
Öéëüóïöïò (ößëïò + óïößá) åßíáé áõôüò, ðïõ áãáðÜ ôç óïößá, ôç ãíþóç. Ðñþôïò ÷ñçóéìïðïßçóå ôç ëÝîç ï Ðõèáãüñáò, ï ïðïßïò áõôïáðïêáëïýí-ôáí öéëüóïöïò, äçëáäÞ åñáóôÞò ôçò óïößáò êáé ü÷é óïöüò. (Óôçí åéêüíá «Ç Öéëïóïößá» ôïõ ÑáöáÞë - 16ïò áéþ-íáò.)
Ç Öéëïóïößá ãåííÞèçêå ùò Ýííïéá, üôáí áìöéóâçôÞèçêå êáé áðïäõíáìþ-èçêå ç Èñçóêåßá. Óôçí ðñáãìáôéêÞ ôçò Ýêöñáóç áðïôÝëåóå ôçí Ýëëïãç êáé öõóéêÞ èåþñçóç ôçò ðñáãìáôéêüôçôáò, üôáí ïé õðåñöõóéêïß, åîùöõóéêïß êáé ìåôáöõóéêïß ôñüðïé óêÝøçò, ðïõ ÷áñáêôÞñéæáí ôïí ðíåõìáôéêÜ áíåîÝëéêôï Üíèñùðï, áðïäåß÷ôçêáí áíåðáñêåßò êáé áíáîéüðéóôïé.
H èñçóêåõôéêÞ «ãíþóç»
Åäþ êÜðïéïò èá ìðïñïýóå íá ðåé, üôé êáé ç ãíþóç áðü ôá (êáèáñÜ) ÌáèçìáôéêÜ äåí óõìâáäßæåé ìå ôéò ðáñáðÜíù åðéóôçìïëïãéêÝò èåùñßåò, üìùò åßíáé áðïäåêôÞ. ÓùóôÜ, ôï èÝìá üìùò, åßíáé, üôé ç ìáèçìáôéêÞ ãíþóç âáóßæåôáé óôçí åðéóôçìïëïãéêÞ èåùñßá ôïõ Ñáóéïíáëéóìïý (Ïñèïëïãéóìïý), óôçí ïðïßá ïé äõü èñçóêåßåò, üðùò èá äïýìå ðáñáêÜôù óôï åðüìåíï ÐáñÜäåéãìá áíôéöÜóêïõí. ¼ôáí äçëáäÞ ìéÜ Èñçóêåßá áíôéöÜóêåé ìå ôï ôé êáôáëáâáßíåé ç ÅðéóôÞìç ùò ãíþóç êáé ìå ôï ôß êáôáëáâáßíåé ç ëïãéêÞ ùò ãíþóç, åßíáé äçëáäÞ íá áðïñåß êáíåßò ôï ôé ìÝíåé íá áðïêáëÝóïõìå «èñçóêåõôéêÞ ãíþóç»(5).
Ìéá êáëÞ Üóêçóç, óôï óçìåßï áõôü èá Þôáí ðéèáíüí ç áêüëïõ-èç: ÁíôéðáñáâÜëåôå ôïõò ðáñáðÜíù óôß÷ïõò áðü ôçí Áãßá ÃñáöÞ êáé ôï ÊïñÜíé ìå ôá ëüãéá ôïõ ÁúíóôÜéí («ÅðéóôÞìç ÷ùñßò Èñçóêåßá åßíáé áíÜðçñç, Èñçóêåßá ÷ùñßò ÅðéóôÞìç åßíáé ôõöëÞ») êáé ó÷ïëéÜóôå åÜí êáôÜ ôçí ãíþìç óáò ï éó÷õñéóìüò ôïõ Áúíóôáúí, éäßùò ôï ðñþôï óêÝëïò, Ý÷åé âÜóç Þ ü÷é. Ìðïñåß Üñáãå íá õðÜñîåé ãíÞóéá ç ùöÝëéìç óõíåñãáóßá ìåôáîý Èñçóêåßáò êáé ÅðéóôÞìçò; ÌÞðùò êáôÜ ôçí ÜðïøÞ óáò ç ÅðéóôÞìç áðïìõèïðïéåß êáé îåèåìåëéþíåé ôçí èñçóêåßá êáé óõíåðþò áðåéëåß ç ðñþôç ôçí äåýôåñç; Ðéóôåýåôå, üôé ïé óôß÷ïé ôïõ Ðáñáäåßãìáôïò 1 åßíáé éêáíïß íá äéá÷ùñßóïõí ôïõëÜ÷éóôïí ôá èÝìáôá Èñçóêåßáò êáé Èåïý;
«Êáé åßðåí ï üöéò ðñïò ôçí ãõíáßêá ôù üíôé åßðåí ï Èåüò ìÞ öÜãçôå áðü ðáíôüò äÝíäñïõ ôïõ Ðáñáäåßóïõ. Êáé åßðåí ç ãõíÞ ðñïò ôïí üöéí...».
Óôç Âßâëï («ÃÝíåóéò», 3:1-5) ðåñéãñÜöïíôáé ðñÜãìáôá, ðïõ áíôéóôñáôåýïíôáé ðëÞñùò ôç ëïãéêÞ: ç óõíïìéëßá ìéÜò ãõíáßêáò (Åýáò) ìå Ýíá ößäé ãéá ðáñÜäåéãìá, ç ïðïßá -óçìåéùôÝïí- åßíáé âáóéêüôáôç ãéá ôç ×ñéóôéáíéêÞ Èñçóêåßá, ãéáôß áðü ôç óõíïìéëßá áõôÞ ðñïÝêõøå ôï ðñïðáôïñéêü áìÜñôçìá, ç ðôþóç ôïõ áíèñþðïõ áðü ôïí ÐáñÜäåéóï, ç Ýëåõóç ôïõ ãéïý ôïõ Èåïý óôç ÃÞ, ç óôáýñùóç, ç áíÜóôáóç ê.ô.ë.. Áíáñßèìçôïé ðáñá- ëïãéóìïß õðÜñ÷ïõí ü÷é ìüíï ìÝóá óôçí Áãßá ÃñáöÞ, áëëÜ êáé óôá éåñÜ êåßìåíá üëùí ôùí èñçóêåéþí.
Ç Èñçóêåßá áíôéóôñáôåýåôáé ôç ËïãéêÞ
ÐáñÜäåéãìá 2ï
Ôé ãßíåôáé üìùò ìå ôï «ïñèïëïãéêü» ðåñéå÷üìåíï ôùí åðéóôçìïëïãéêþí éó÷õñé-óìþí ôçò Èñçóêåßáò; ÄéáâÜæïõìå åðßóçò óôçí Áãiá ÃñáöÞ êáé óôï ÊïñÜíé áíôßóôïé÷á ôá áêüëïõèá:
á. «ÐáñáëáìâÜíåé áõôüí ï äéÜâïëïò åéò üñïò ðïëý õøçëüí êáé äåéêíýåé åéò áõôüí ðÜíôá ôá âáóßëåéá ôïõ êüóìïõ êáé ôçí äüîáí áõôþí.» («ÊáôÜ Ìáôèáßïí», 4:
.
â. «Ù Ìï÷Üìåíô, ðåò (óå áõôïýò): “¼ëá áðü ôïí ÁëëÜ÷ Ýñ÷ïíôáé”... Ù Üíèñùðå. ¼,ôé êáëü óïõ óõìâåß ðñïÝñ÷åôáé áðü ôïí ÁëëÜ÷. Êáé ü,ôé êáêü óïõ óõìâåß ðñïÝñ÷åôáé áðü åóÝíá ôïí ßäéï.» (ÊïñÜíé, Óïýñá 4:78-79).
ÎáíÜ êáé ïé äõü éó÷õñéóìïß ðáñáðÜíù èåùñïýíôáé áëçèåßò áðü ôéò áíôßóôïé÷åò èñçóêåßåò âÜóåé ôïõ üôé ôá âéâëßá, áðü ôá ïðïßá ðñïÝñ÷ïíôáé ïé éó÷õñéóìïß èåùñïýíôáé ùò ï («áëçèÞò») «Ëüãïò ôïõ Èåïý». Ðñïöáíþò üìùò, êáé ïé äõü éó÷õñéóìïß áíôéöÜóêïõí âáóéêïýò êáíüíåò ôçò ËïãéêÞò. Ãéá ðáñÜäåéãìá, üóï øçëü êé Üí åßíáé ôï üñïò åßíáé ëïãéêÜ áäýíáôï íá äåé êáíåßò âáóßëåéá, ðïõ õðÜñ÷ïõí óå áíôéäéáìåôñéêü óçìåßï ôçò (óöáéñéêÞò) Ãçò. ÊÜðïéïò èá ìðïñïýóå öõóéêÜ, íá ìðåé óôïí ðåéñáóìü êáé íá ðñïóðáèÞóåé íá õðåñáóðéóôåß ôïí éó÷õñéóìü ùò Ýîçò: Ï éó÷õñéóìüò äåí åßíáé êáô’ áíÜãêç áíôßèåôïò óôçí ËïãéêÞ, áí äå÷ôåß êáíåßò, üôé ç Ãç åßíáé åðßðåäç (êáé ü÷é óöáéñéêÞ), ãåãïíüò, ðïõ ðéèáíüôáôá åßíáé óõìâáôü êáé ìå ôéò áíôéëÞøåéò ôçò ôüôå åðï÷Þò, ê.ëð.. (Âë. “ÓôÞôù ï ¹ëéïò êáôÜ Ãáâáþí”: Ç éåñïðïßçóç ôçò åðéðåäüôçôáò ôçò ÃÞò óôï ×ñéóôéáíéóìü). ¼ìùò, áêüìç êé áí ðñÜãìáôé ðßóôåõáí, üôé ç Ãç åßíáé åðßðåäç êáé åÜí áõôü Ýóùæå ôïí éó÷õñéóìü áðü ôïõ íá èåùñçèåß áíôßèåôïò óôç ËïãéêÞ(6), äõóôõ÷þò ãéá ôïõò èñçóêåõüìåíïõò ï éó÷õñéóìüò äåí èá áðÝöåõãå ôïý íá èåùñçèåß óÞìåñá áíôéåðéóôçìïíéêüò.
Óôïí éó÷õñéóìü ôïõ Êïñáíßïõ Ý÷ïõìå êáèáñÜ ìéá ðáñáâßáóç åíüò áðü ôïõò âáóéêïýò íüìïõò ôçò ËïãéêÞò. ÓõãêåêñéìÝíá ôïõ Íüìïõ ôçò Áðüêëéóçò ôïõ Ôñßôïõ, ðïõ ëÝåé, üôé (ìüíï) ìßá áðü ôéò ðñïôÜóåéò P Þ -P (=ç Üñíçóç ôçò P) ìðïñåß íá åßíáé áëçèÞò(7).
O Üãéïò ÈùìÜò ÁêéíÜôçò õðÝôáóóå ôïí Ïñèü ëüãï óôçí ðßóôç. ¼ôáí ï öéëüóïöïò ðñïóêñïýåé óå áíôéíïìßáò, ðñÝðåé –óýìöùíá ìå ôç äéäáóêáëßá ôïõ- íá õðïôÜóóåôáé ùò ðéóôüò óôá ÷ñéóôéáíéêÜ äüãìáôá. Ìå áõôü ôï óêåðôéêü óôï âéâëßï ôïõ “Summa Theologiae” (Óýóôçìá èåïëïãßáò) åðé÷åßñçóå íá ðáñá÷áñÜîåé ôï öéëïóïöéêü Ýñãï ôïõ ÁñéóôïôÝëç.
Óôïí “Èñßáìâï ôïõ ÈùìÜ ÁêéíÜôç” (Benozzo Gozzoli, 1471, Ìïõóåßï Ëïýâñïõ) åéêïíßæåôáé ï Üãéïò óõìðáñáóôåêüìåíïò áðü äýï Üèëéåò ìïñöÝò, ðïõ ðáñéóôÜíïõí ôïí ÁñéóôïôÝëç êáé ôïí ÐëÜôùíá, åíþ óôá ðüäéá ôïõ åßíáé ðåóìÝíïò ï Áâåññüçò (ÉóðáíïÜñáâáò öéëüóïöïò ôïõ 12ïõ áéþíá). Óôï åðÜíù ìÝñïò öáßíåôáé ï Ãéá÷âÝ ìå äéÜöïñåò âéâëéêÝò ìïñöÝò ãýñù ôïõ.
ÖõóéêÜ óý÷ñïíåò åðéóôçìïíéêÝò èåùñßåò, üðùò ç Êâáíôïìç÷áíéêÞ öáßíåôáé, üôé ðáñáâéÜæïõí ôïí Íüìï Áðüêëéóçò ôïõ Ôñßôïõ, áöïý áðïäÝ÷ïíôáé ðñïôÜóåéò üðùò Ñ = «ôï öùôüíéï óõìðåñéöÝñåôáé óáí óùìáôßäéï» êáé -Ñ = «ôï öùôüíéï óõìðåñéöÝñåôáé óáí êýìá (ü÷é óùìáôßäéï)», ùò áëçèåßò, ê.ëð.. ¼ìùò, áõôü äåí óçìáßíåé, üôé êáé üëåò ïé ðñïôÜóåéò ðïõ åêöñÜæåé êáíåßò Ý÷ïõí ôÝôïéá éäéïìïñößá. Ç õðü áíáëýóç ðñüôáóç ôïõ Êïñáíßïõ Q = «üëá ðñïÝñ÷ïíôáé áðü ôïí ÁëëÜ÷» (óõìðåñéëáìâáíüìåíùí êáé ôùí «êáêþí») äåí åßíáé ôÝôïéáò éäéïìïñößáò, áöïý åßíáé ìÝñïò ôïõ (ìÞ áíáèåùñÞóéìïõ) ïñéóìïý ôïõ ÁëëÜ÷ («ùò ðïéçôÞò ôùí ðÜíôùí»), üôé üëá ðñïÝñ÷ïíôáé áðü áõôüí. ÅðïìÝíùò, ç -Q = «ü÷é üëá ðñïÝñ÷ïíôáé áðü ôïí ÁëëÜ÷» (äçëáäÞ «êÜðïéá» äåí ðñïÝñ÷ïíôáé áðü ôïí ÁëëÜ÷) äåí ìðïñåß ðáñÜ íá åßíáé ëáíèáóìÝíç. Äåí åßíáé äçëáäÞ ï ÁëëÜ÷ üðùò ôï öùôüíéï, ôï ïðïßï Ý÷åé ôáõôï÷ñüíùò äõü éäéüôçôåò (áëëÜ êáé ïñéóìü, ðïõ åðéäÝ÷åôáé áíáèåþñçóç), áëëÜ åßíáé êÜðïéïò ìå (ìÞ áíáèåùñÞóéìï ïñéóìü) êáé ìå ìéÜ éäéüôçôá («ðïéçôÞò ôùí ðÜíôùí»), ç ïðïßá åîáßñåé ôçí ÜñíçóÞ ôçò. Ôï ðñüâëçìá üìùò åßíáé üôé óôïí ðáñáðÜíù éó÷õñéóìü, ôï ÊïñÜíé äÝ÷åôáé êáé ôçí Üñíçóç ôçò Q.
¼ðùò ðñïçãïõìÝíùò, ìéá Üëëç êáëÞ Üóêçóç óôï óçìåßï áõôü èá Þôáí ðéèáíüí ç áêüëïõèç: Ï öéëüóïöïò ÖñÜíóéò ÌðÝéêïí ôïí 17ï áéþíá åß÷å ðåé ôï Ýîçò: «Åßíáé áëÞèåéá, üôé ëßãç Öéëïóïößá óôñÝöåé ôïí áíèñþðéíï íïõ óôïí áèåúóìü, üìùò ç åéò âÜèïò öéëïóïößá öÝñíåé ôï íïõ ôùí áíèñþðùí óôç Èñçóêåßá».(
ËáìâÜíïíôáò õð’ üøç, üôé ç ËïãéêÞ áðïôåëåß áíáðüóðáóôï êïììÜôé ôçò Öéëïóïößáò, áíôéðáñáâÜëåôå ôïõò óôß÷ïõò ôïõ Ðáñáäåßãìáôïò 2 (áðü ôçí Áãßá ÃñáöÞ êáé ôï ÊïñÜíé) ìå ôá ðáñáðÜíù ëüãéá ôïõ ÌðÝéêïí êáé ó÷ïëéÜóôå åÜí êáôÜ ôçí ãíþìç óáò ï éó÷õñéóìüò ôïõ Ý÷åé âÜóç Þ ü÷é. Ìðïñåß Üñáãå íá õðÜñîåé ãíÞóéá Þ ùöÝëéìç óõíåñãáóßá ìåôáîý Èñçóêåßáò êáé Öéëïóïößáò; ÌÞðùò êáôÜ ôçí ÜðïøÞ óáò ç Öéëïóïößá áðïìõèïðïéåß êáé îåèåìåëéþíåé ôç Èñçóêåßá, êáé óõíåðþò áðåéëåß ç ðñþôç ôçí äåýôåñç; Ðéóôåýåôå, êáôÜ ôçí ãíþìç óáò, üôé ïé óôß÷ïé ôïõ Ðáñáäåßãìáôïò 2 åßíáé éêáíïß íá äéá÷ùñßóïõí, ôïõëÜ÷éóôïí, ôá èÝìáôá Èñçóêåßáò êáé Èåïý;
* * *
Ìéá óõíçèéóìÝíç øåõäü-õðåñÜóðéóç ôçò èñçóêåßáò êáé ôçò äÞèåí «ãíþóçò», ðïõ ç ôåëåõôáßá åìðåñéÝ÷åé åí ðáñïõóßá ôùí ðáñáðÜíù ðáñáäåéãìÜôùí åßíáé ç ðáñüôñõíóç Þ ç áðáßôçóç áðü ôïí ðéóôü íá ãßíïõí ïé óôß÷ïé êáôáíïçôïß Þ äåêôïß áëëçãïñéêÜ ê.ëð.. ¼ìùò, ìéá ôÝôïéá áíôéìåôþðéóç (ìÝèïäïò) åßíáé åî ïñéóìïý ìÞ åðéóôçìïíéêÞ êáé áíôß-åðéóôçìïíéêÞ, áöïý ðáñÜãåé ìéá õðïêåéìåíéêÞ êáôáíüçóç êáé êáôáãñáöÞ ôùí õðïøÞöéùí ãíùóôéêþí ãåãïíüôùí, äéäáãìÜôùí, ê.ëð., êáé ü÷é ìéá áíôéêåéìåíéêÞ áíôéìåôþðéóç, üðùò áðáéôåß ç ÅðéóôÞìç êáé ç ËïãéêÞ. Ïðüôå Èñçóêåßá êáé ÅðéóôÞìç (êáé ËïãéêÞ) äåí óõìâáäßæïõí êáé ùò ìÝèïäïò.
ÖõóéêÜ ïé ðåñéóóüôåñïé ðéóôïß åðéìÝíïõí óôç ìÞ áëëçãïñéêÞ êáôáíüçóç ôùí óôß÷ùí êáé ðéóôåýïõí, üôé ïé óôß÷ïé, äéäá÷Ýò, ê.ëð., áðü ôç Âßâëï Þ ôï ÊïñÜíé áðïôåëïýí ãåãïíüôá êáé áëçèÞ ãíþóç, ðïõ äõóôõ÷ùò ãé’ áõôïýò üìùò, êÜèå Üëëï áðü áëçèÞ ãíþóç áðïôåëïýí, áöïý áíôéôßèåíôáé áëçèÞ åðéóôçìïíéêÜ ãåãïíüôá Þ ëïãéêïýò êáíüíåò. Åßíáé äçëáäÞ êáé de facto ç áóõìâáôüôçôá ôçò Èñçóêåßáò ìå ôçí ÅðéóôÞìç êáé ôç ËïãéêÞ.
Ìðïñåß ïñéóìÝíïé åðéóôÞìïíåò ãéá ðïëëïýò êáé äéÜöïñïõò ëüãïõò íá ìçí êáôÜöåñáí íá áðïäåóìåõôïýí ðëÞñùò áðü ôá èñçóêåõôéêÜ äåóìÜ ôïõò, ôï Ýñãï üìùò ðïõ Üöçóáí ðßóù ôïõò äåí Ý÷åé ó÷Ýóç ìå ôï ìåôáöõóéêü, áëëÜ ìå ôï ïñèïëïãéêü êïììÜôé ôçò ðñïóùðéêüôçôÜò ôïõò. Ï ÉóáÜê Íåýôùí ãéá ðáñÜäåéãìá åß÷å áíáôñáöåß ùò Áããëéêáíüò óôï ó÷ïëáêéóôéêü ðåñéâÜëëïí ôïõ Êáßìðñéôæ êé Þôáí åê ðåðïéèÞóåùò èñçóêåõüìåíïò. Áõôü ðïõ êëçñïíïìÞóáìå áðü áõôüí üìùò, áõôü ðïõ Ýìåéíå êáé áîßæåé äåí åßíáé ôï ðþò áíôéëáìâáíüôáí ôï Èåü, ðþò Üíáâå ôá êáíôÞëéá, ãéá íá ôïí ëáôñÝøåé ê.ô.ë, áëëÜ ç äéáôýðùóç ôçò Èåùñßáò ôçò Ðáãêüóìéáò ¸ëîçò êáé ôï õðüëïéðï åðéóôçìïíéêü ôïõ Ýñãï.
¼óïí áöïñÜ ôç äÞèåí óõìâáôüôçôá Èñçóêåßáò êáé Öéëïóïößáò, ãåíéêüôåñá, ðÝñáí ôïõ üôé ôï ó÷Þìá «Èñçóêåßá - Öéëïóïößá» (áðü ôïõò ïñéóìïýò êáé ìüíï) áðïôåëåß Ýíá ïîýìùñï ó÷Þìá, êáé åäþ Ý÷ïõìå ôñïìåñÝò äéáöïñÝò óôéò áðïäåêôÝò ìåèüäïõò ðáñáãùãÞò ãíþóçò, ôéò áñ÷Ýò ðïõ äéÝðïõí ôá äýï ðåäßá ùò ðñïò ôç óõëëïãéóôéêÞ êáé óõìðåñáóìáôïëïãßá, ôéò åðéóôçìïëïãéêÝò áíáëýóåéò êáé ðñïóåããßóåéò ê.ëð., ãåãïíüò, ðïõ êÜíåé ôá äõü ðåäßá åíôåëþò áóýìâáôá.
Ìá ôüôå ðùò èá ìðïñïýóå êÜðïéïò íá åîçãÞóåé ôï ãåãïíüò, üôé ðïëëïß åðéóôÞìïíåò êáé öéëüóïöïé ýðçñîáí êáé âáèéÜ èñçóêåõüìåíïé; Ìå ôï åðßóçò ãåãïíüò, üôé ïé ðåñéóóüôåñïé èñçóêåõüìåíïé åðéóôÞìïíåò, ãéá ðáñÜäåéãìá, äåí áíáìéãíýïõí / äéá÷ùñßæïõí ôçí Èñçóêåßá ôïõò (ðñïóùðéêü) ìå / áðü ôçí ÅðéóôÞìç ôïõò (åðáããåëìáôéêü), ãåãïíüò, ðïõ åíéó÷ýåé ôï åðé÷åßñçìÜ ìáò, üôé ç Èñçóêåßá êáé ç ÅðéóôÞìç äåí åßíáé óõìâáôÜ ðåäßá.
¼óïí áöïñÜ ôþñá ìéá ìåéïíüôçôá, ãéá ðáñÜäåéãìá, åðéóôçìüíùí, ðïõ áíáìéãíýïõí Èñçóêåßá êáé ÅðéóôÞìç, áõôïß ãåëéïðïéïýíôáé áðü ìüíïé ôïõò öéëïóïöéêÜ, áöïý åðéðßðôïõí óõíÞèùò ÷ùñßò íá ôï áíôéëáìâÜíïíôáé óå äéáöïñÜ ëïãéêÜ Þ åðéóôçìïëïãéêÜ óöÜëìáôá.(9)
Óçìåéþóåéò
(1) «Science and Religion», A. Einstein, in Science, Philosophy and Religion, A Symposium (The Conference on Science, Philosophy and Religion in Their Relation to the Democratic Way of Life, Inc., New York, 1941).
(2) B. Russell, Religion and Science, Êåö.1, Oxford Univ. Press, 1997. Äåò åðßóçò P. Kurtz’s Science and Religion, Êåö.3, Prometheus Books, 2003. Ôï ðñþôï áðïôåëåß ìéá êëáóóéêÞ, áëëÜ êáé åõáíÜãíùóôç óýãêñéóç Èñçóêåßáò êáé ÅðéóôÞìçò êáé ôï äåýôåñï åßíáé ìéá åîáßóéá óõëëïãÞ Üñèñùí áðü óý÷ñïíïõò åðþíõìïõò åðéóôÞìïíåò êáé öéëïóüöïõò ðåñß ôçò ìÞ óõìâáôüôçôáò Èñçóêåßáò êáé ÅðéóôÞìçò.
(3) Ï ìåôáöñáóôÞò áíáöÝñåé «Üíôñá êáé ãõíáßêá», åíþ Üëëïé ìåëåôçôÝò ëÝíå «Üíôñáò». Óå êÜèå ðåñßðôùóç ç êñéôéêÞ åîáêïëïõèåß íá óôÝêåé, áöïý áêüìá êáé áí ç ãõíáßêá ðñïóôåèåß óôçí åéêüíá, ðÜëé õðÜñ÷ïõí ëÜèç, áöïý êáìßá áíáöïñÜ äåí ãßíåôáé óôï ùÜñéï êáé ôçí óõíåéóöïñÜ ôïõ óôçí äçìéïõñãßá ôïõ åìâñýïõ, ê.ëð..
(4) Öáßíåôáé åäþ, üôé ïé ÌïõóïõëìÜíïé Ý÷ïõí ðåñéðÝóåé óôá ßäéá ëÜèç ðåñß Âéïëïãßáò, üðùò êÜðïéïé óçìáíôéêïß áñ÷áßïé ¸ëëçíåò, üðùò ï ÉððïêñÜôçò êáé ï ÁñéóôïôÝëçò (ôïõò ïðïßïõò ìÜëëïí èá åß÷áí áíôéãñÜøåé). [Âë. Hippocratic Writings, p.317-320, ed. G.E.R. Lloyd, (transl. J. Chadwick), 1983) êáé Aristotle, Generation of Animals, 717b (transl. A.L. Peck, 1953).]
(5) ÅéóçãÞóåéò ôïõ ôýðïõ: «Ï × ãíùñßæåé, üôé Õ åßíáé áëçèÝò, åðåéäÞ ï Èåüò åðéôÜóóåé» (ðáñáëëáãÝò ôçò Èåùñßáò ôçò Èåßáò ÅðéôáãÞò) åðéäÝ÷ïíôáé ôç äñõìßôáôç êñéôéêÞ ôïõ ÐëÜôùíá («Åõèýöñùí», âë. ×ñéóôéáíéêüò èåüò: ÌéÜ øåõäïðëáôùíéêÞ ãåëïéïãñáößá).
(6) ¢ëëïé ëïãéêÜ ðñïâëçìáôéêïß éó÷õñéóìïß óôçí ¢ãéá ÃñáöÞ õðÜñ÷ïõí ðïëëïß. Ãéá ðáñÜäåéãìá: «Åßðå ôéò áõôþí ðñïöÞôçò ßäéïò áõôþí ïé Êñçôåò åßíáé ðÜíôïôå øåýóôáé ... Ç ìáñôýñéá áýôç åßíáé áëçèéíÞ». (ÅðéóôïëÞ ðñïò Ôßôïí, 1:12-13). Ðñïöáíþò, ï óõããñáöÝáò ôïõ ðáñáðÜíù (ï «¢ãéïò» Ðáýëïò), áäõíáôåé íá áíáãíùñßóåé, üôé ôï ðáñáðÜíù áðïôåëåß ðáñáëëáãÞ ôïõ ðåñßöçìïõ «ÐáñÜäïîïõ ôïõ Øåýôç» (Åðéìåíßäçò ï Êñçôéêüò, 6ïò áé. ð.×.), ìéá ðñüôáóç ëïãéêÜ áíáðïöÜóéóôç (äçëáäÞ ïýôå áëçèÞ, ïýôå øåõäÞ).
Ãéá íá áêñéâïëïãïýìå üìùò, ôï ðáñáðÜíù «ðáñÜäïîï» äåí åßíáé áêñéâþò ðáñÜäïîï, åßíáé áðëþò ìéá ëáíèáóìÝíç ðñüôáóç. ÊÜðïéïò èá ìðïñïýóå íá ôçí ðåé êáé ðáñÜëïãç ðñüôáóç, áöïý ðþò åßíáé äõíáôüí ïé êÜôïéêïé åíüò ôüðïõ íá åßíáé üëïé, êáé ðÜíôá, øåýôåò. Åðßóçò, áí êáé ôï ðáñáðÜíù óõíÞèùò áðïäßäåôáé óôïí Åðéìåíéäç, ôï ðñáãìáôéêü ðáñÜäïîï ôïõ øåýôç ðñïÝñ÷åôáé áðü ôïí Åõðïõëßäç ôï ÌéëÞóéï, ôïí 4ï áé. ð.×. Ï ôåëåõôáßïò åßðå: «¸íáò Üíèñùðïò ëÝåé, üôé øåýäåôáé. Åßíáé áõôü ðïõ ëÝåé áëçèÝò Þ øåõäÝò;» ÖõóéêÜ, áí óêåöôåß êáíåßò, üôé ï «ðñïöÞôçò» ðïõ áíáöÝñåé ï Ðáýëïò åßíáé ï Åðéìåíéäçò, ï ïðïßïò åßíáé êáé Êñçôéêüò, ôüôå ìðïñåß íá åîÜãåé êáíåßò áðü ôï ðáñáêÜôù åðé÷åßñçìá ôï Ýîçò:
(á) Ï Åðéìåíßäçò ëÝåé, üôé ïé Êñçôéêïß ðÜíôá øåýäïíôáé
(â) Ï Åðéìåíßäçò åßíáé Êñçôéêüò
(ã) ¢ñá ï Åðéìåíßäçò ðÜíôá øåýäåôáé
(ä) ¢ñá ï Åðéìåíßäçò ëÝåé, üôé ðÜíôá øåýäåôáé.
---------------------------------------------------
(å) ¢ñá ï Åðéìåíßäçò ëÝåé, üôé øåýäåôáé.
Ôï ôåëåõôáßï óõìðÝñáóìá, áí ôï ðÜñåé êáíåßò áðü ìüíï ôïõ, åßíáé óôçí ïõóßá ôï ðñáãìáôéêü ðáñÜäïîü ôïõ Åõðïõëßäç. ¼ðïôå, áêüìç êáé áí êÜíåéò áíáãíùñßóåé ôçí ðñüôáóç ôïõ Ðáýëïõ (ðïõ åßíáé ç (á)) ùò ìÞ ðáñÜäïîç, åîÜãåôáé åí ôïýôïéò áðü áõôÞí ìéÜ ðáñÜäïîç ðñüôáóç (ðïõ åßíáé ç (å)).
(7) Ï íüìïò áõôüò, êáèþò êáé Üëëïé âáóéêïß íüìïé ôçò ËïãéêÞò (üðùò ï Íüìïò ôçò Áíôßöáóçò êáé ï Íüìïò ôçò Ôáõôüôçôáò), äéáôõðþèçêáí áñ÷éêÜ áðü ôïí èåìåëéùôÞ ôçò óõ÷ñïíçò ËïãéêÞò, ôïí ÁñéóôïôÝëç (Aristotle, Metaphysics, Book Ã, 7, p.107, (transl. H. L.Tancred), 1998. Âë. ÁñéóôïôÝëåéá «áíÜëõóç»: Ç áóöáëÞò ìÝèïäïò ðñïóÝããéóçò ôçò ðñáãìáôéêüôçôáò.) Ïé íüìïé áõôïß, Ý÷ïõí êáé êÜðïéåò áäõíáìßåò. Äåí åßíáé äçëáäÞ áðáñÜâáôïé. Ï ßäéïò ï ÁñéóôïôÝëçò, åß÷å Þäç áíáãíùñßóåé ìåñéêÝò áäõíáìßåò, óõãêåêñéìÝíá, ôïõ Íüìïõ ôçò Áðüêëéóçò ôïõ Ôñßôïõ óå ó÷Ýóç ìå ôï ðþò áõôüò åöáñìüæåôáé óå ðñïôÜóåéò, ðïõ áöïñïýí ôï ìÝëëïí, ê.ëð., óôï âéâëßï ôïõ «¼ñãáíïí» («Ðåñß Åñìçíåßáò», êåö. 9). Ï íüìïò üìùò, åßíáé óå ðëÞñç éó÷ý óôï ðáñÜäåéãìá ðïõ áíáöÝñáìå áðü ôï ÊïñÜíé êáé åöáñìüæåôáé áðüëõôá óå áõôü, üðïôå ïé óõãêåêñéìÝíåò ðñïôÜóåéò õðü áíÜëõóç, ðïõ áöïñïýí óôïí ÁëëÜ÷, áöïý áíôéöÜóêïõí ôïí íüìï, åßíáé áðïññéðôÝåò.
( 8 ) ÖñÜíóéò Ìðåúêïí, Ôá Äïêßìéá, «Ðåñß Áèåúóìïý», 1601.
(9) ¼ðùò ç ðåñßðôùóç ôïõ äéÜóçìïõ ãåíåôéóôÞ, êáé êáôÜ ô’ Üëëá ðïëý êáëïý åðéóôÞìïíá, F. Collins, ðïõ êáôÜ ôçí äéÜñêåéá ìéÜò óõæÞôçóçò (debate, ðïõ ïñãáíþèçêå áðü ôï ðåñéïäéêü Times) ôï 2006 ìå Ýíáí Üëëïí äéÜóçìï âéïëüãï, ôïí R. Dawkins, åßðå êáé ôá Ýîçò: «Ï Èåüò åßíáé Ýîù áðü ôç öýóç, êáé óõíåðþò Ýîù áðü ôï ÷ñüíï êáé ôï ÷þñï...Ï Èåüò åßíáé ç áðÜíôçóç óå üëåò åêåßíåò ôéò åñùôÞóåéò ôïõ ôýðïõ “ðùò êáé Ýôóé Ýãéíå;”» (Åííïåß åäþ åñùôÞóåéò, ðïõ ç EðéóôÞìç äõóêïëåýåôáé íá áðáíôÞóåé, üðùò: ãéáôß ç âáñõôéêÞ óôáèåñÜ åßíáé üóç åßíáé; Ðþò äçìéïõñãÞèçêå ç æùÞ, êáé ãéáôß Ýôóé; ê.ëð.).
Áõôü, ðïõ äåí ìáò åßðå üìùò ï Collins åßíáé, ðþò ï ßäéïò ãíùñßæåé üëá áõôÜ, ðïõ éó÷õñßæåôáé. ¼ôé äçëáäÞ ï Èåüò, ãéá ðáñÜäåéãìá, åßíáé «Ýîù áðü ôï ÷þñï êáé ÷ñüíï». ¸êôïò ôïõ üôé óáí Üíèñùðïé äåí Ý÷ïõìå êáìßá ãíùóôéêÞ åìðåéñßá ôïý êÜôé Ýîù áðü ôï ÷ñüíï êáé ÷þñï, ê.ëð., äåí áðáéôåßôáé åðßóçò áðü ôïí Collins íá åßíáé ôïõëÜ÷éóôïí ðáíôïãíþóôçò, üôáí êÜíåé óõãêåêñéìÝíïõò éó÷õñéóìïýò ðåñß ôçò öýóåùò ôïõ Èåïý;
Åðßóçò, åßðå êáé ôï Ýîçò: «Ïðüôå, ôï «ÎõñÜöé ôïõ ¼êêáì» (Occam's Razor - ¢ñ÷ç ôçò Áðëïõóôåñçò ÅîçãÞóçò) ìå ùèåß íá ðéóôåýù óôï Èåü (ùò åîçãÞóç ôïõ Óýìðáíôïò) êáé ü÷é óôá ðïëõóýìðáíôá, ðïõ áðïôåëïýí ôÝíôùìá ôçò öáíôáóßáò». Áí åßíáé äõíáôüí...! ÊáèáñÞ êáôÜ÷ñçóç ôçò áñ÷Þò åäþ áðü ôïí Collins. ¸êôïò ôïõ üôé ç èåùñßá ôïõ Äçìéïõñãéóìïý (ìå ôïí Èåü ùò õðïèÝóç) äåí èá Ýðñåðå íá èåùñåßôáé êáí ùò áíôáãùíßóéóìç èåùñßá åîçãÞóçò ôïõ Óýìðáíôïò, áêüìá êé Üí èåùñïýíôáí, óå êáììßá ðåñßðôùóç äåí êÜíåé ôéò ßäéåò åðéóôçìïíéêÝò ðñïâëÝøåéò (äåí êÜíåé êáé ïýôå åßíáé åðéâåâáéþíåôáé ðåéñáìáôéêÜ) üðùò ç Êâáíôïìç÷áíéêÞ Þ ç Èåùñßá ôùí ×ïñäþí / Ìåìâñáíþí (áíåîÜñôçôá áí ïé èåùñßåò áõôÝò Ý÷ïõí êáé ôá ðñïâëÞìáôÜ ôïõò). Êáé ïýôå ï Äçìéïõñãéóìüò êÜíåé ëéãüôåñåò, ç áðëïýóôåñåò, õðïèÝóåéò åîÞãçóçò.
Ç óýãêñéóç, óýìöùíá ìå ôçí áñ÷Þ, ãßíåôáé ìåôáîý ëïãéêþí èåùñéþí óôï ðïéÜ åßíáé ç áðëïýóôåñç, êáé ü÷é ìåôáîý ìéÜò ðáñÜëïãçò êáé áíôéåðéóôçìïíéêÞò èåùñßáò (Ýóôù êáé áðëÞò, ðïõ äåí åßíáé) ìå åðéóôçìïíéêÝò, ëïãéêÝò, èåùñßåò, ðïëëÜ áðïôåëÝóìáôá ôùí ïðïßùí Ý÷ïõí Þäç åðáëçèåõôåß.
Äñ. Ìé÷Üëçò Áñéóôåßäïõ
Åðéê. ÊáèçãçôÞò, ÔìÞìá Ìáèçìáôéêþí,
Barry University, Miami Shores,
Öëüñéíôá, Ç.Ð.Á.
aristidou75@yahoo.com
: Ï áãþíáò Åðéóôçìüíùí êáôÜ ôçò Èñçóêåßáò ( 7217 )